Kế hoạch bài dạy tiết 3 - lớp 1 soạn theo Khung AI 2422: Dùng AI để làm điều tốt

Từ hiểu AI đến biết sử dụng AI đúng cách

Hai tiết học đầu tiên trong chủ đề đã tạo cho học sinh lớp 1 những nhận thức nền tảng về mối quan hệ giữa con người và trí tuệ nhân tạo. Các em đã tìm hiểu rằng con người có cảm xúc, trong khi AI không có cảm xúc như con người; đồng thời bước đầu hiểu rằng AI có thể thể hiện những biểu hiện giống cảm xúc thông qua hình ảnh, giọng nói hoặc hành vi do con người lập trình hoặc thiết kế. Sang tiết 3, mạch giáo dục được chuyển sang một vấn đề có tính thực hành và trách nhiệm hơn: con người nên sử dụng AI như thế nào? Tài liệu xác định tên bài là “Dùng AI để làm điều tốt”, thời lượng một tiết, với trọng tâm giúp học sinh nhận biết một số hành vi sử dụng AI có thể gây hại cho người khác, hiểu rằng AI không được sử dụng để làm hại người khác và lựa chọn được một số cách sử dụng AI vì mục đích tốt đẹp, phù hợp với lứa tuổi.

Nếu hai tiết trước chủ yếu trả lời câu hỏi “AI là gì và AI khác con người như thế nào ở khía cạnh cảm xúc?”, thì tiết 3 bắt đầu trả lời câu hỏi “Con người nên sử dụng AI vào việc gì?”. Đây là sự chuyển tiếp có ý nghĩa trong quá trình hình thành nhận thức về trí tuệ nhân tạo cho học sinh tiểu học. Trẻ không chỉ cần biết AI có khả năng làm được một số việc mà còn cần bước đầu hiểu rằng việc sử dụng công nghệ phải gắn với mục đích và hậu quả.

Điểm đáng chú ý là bài học không tiếp cận vấn đề bằng những khái niệm đạo đức quá trừu tượng. Thay vào đó, học sinh được đặt trước những tình huống rất gần gũi: sử dụng AI để tạo tranh phục vụ học tập, tạo lời chúc tặng ông bà, tạo tranh bảo vệ môi trường; ngược lại là sử dụng AI để tạo ảnh giả nhằm chê cười bạn, tạo thông tin sai hoặc tạo câu chuyện khiến người khác bị tổn thương. Qua đó, học sinh được hướng dẫn nhìn vào mục đích sử dụng và tác động của hành vi trước khi quyết định một cách sử dụng AI là phù hợp hay không.

Đối với học sinh lớp 1, đây là một cách tiếp cận phù hợp bởi các em chưa cần học những nguyên tắc phức tạp về đạo đức AI. Các em cần hình thành một nguyên tắc đơn giản nhưng có ý nghĩa nền tảng: sử dụng AI để học tập, sáng tạo, giúp đỡ và làm những điều tốt đẹp; không sử dụng AI để gây hại cho người khác.

Vì sao giáo dục AI cho học sinh lớp 1 cần có nội dung về cách sử dụng?

Khi trẻ bắt đầu tiếp xúc với công nghệ, điều quan trọng không chỉ là biết công nghệ có thể làm được gì mà còn phải biết mình nên làm gì với công nghệ đó. Một công cụ có thể được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau. AI cũng vậy. Cùng là một công cụ tạo hình ảnh, nhưng một học sinh có thể nhờ người lớn sử dụng AI để tạo tranh minh họa cho bài học, trong khi một người khác có thể dùng công cụ tương tự để tạo hình ảnh giả về bạn rồi đưa cho mọi người xem nhằm chê cười.

Hai hành động đều có sự tham gia của AI nhưng mục đích và hậu quả hoàn toàn khác nhau. Chính sự khác biệt này được tài liệu đưa vào ngay phần khởi động để học sinh nhận ra rằng một việc sử dụng AI có thể mang lại ích lợi, trong khi một việc khác có thể gây hại.

Đây là một điểm rất quan trọng về mặt giáo dục. Nếu chỉ nói với trẻ rằng “AI rất hữu ích”, trẻ có thể hình thành cách nhìn một chiều. Nếu chỉ nói “AI có thể gây hại”, trẻ lại có thể hình thành tâm lý sợ công nghệ. Bài học lựa chọn cách tiếp cận cân bằng hơn: AI có thể giúp con người làm nhiều việc, nhưng kết quả phụ thuộc vào cách con người sử dụng.

Với học sinh lớp 1, nhận thức này có thể được diễn đạt bằng một câu rất ngắn: “Dùng AI để làm điều tốt.” Đằng sau câu nói đơn giản đó là một nguyên tắc quan trọng: công nghệ không tự quyết định mục đích sử dụng; con người phải lựa chọn cách sử dụng phù hợp.

Hoạt động khởi động tạo ra vấn đề nhận thức rất gần gũi

Hoạt động đầu tiên mang tên “AI giúp hay AI gây hại?”, thời lượng 5 phút. Giáo viên đưa ra các tình huống ngắn và yêu cầu học sinh lựa chọn “GIÚP” hoặc “CÓ THỂ GÂY HẠI”.

Cách tổ chức này rất phù hợp với đặc điểm học sinh lớp 1. Trẻ được lựa chọn bằng thẻ thay vì phải viết câu trả lời dài. Hành động giơ thẻ tạo ra sự tham gia đồng thời của cả lớp, giúp giáo viên nhanh chóng quan sát được suy nghĩ ban đầu của học sinh.

Tình huống đầu tiên là bạn Lan nhờ người lớn dùng AI tạo một bức tranh con vật để làm bài học. Học sinh lựa chọn “GIÚP” và giải thích rằng việc đó có thể giúp bạn có tranh để học. Tình huống thứ hai là một bạn dùng AI tạo ảnh giả về bạn khác rồi đưa cho mọi người xem để chê cười. Học sinh lựa chọn “CÓ THỂ GÂY HẠI”.

Điểm quan trọng nhất không nằm ở hai đáp án mà nằm ở câu hỏi tiếp theo của giáo viên: “Hai tình huống đều có sử dụng AI. Vì sao một việc có thể giúp ích còn một việc có thể gây hại?”. Học sinh được khuyến khích nhận ra rằng cách con người sử dụng AI khác nhau; có việc được dùng để giúp người khác, có việc có thể làm người khác buồn.

Đây là câu hỏi có giá trị định hướng toàn bộ tiết học. Giáo viên không nói rằng “AI tốt” hay “AI xấu”. Thay vào đó, học sinh được đặt trước sự khác biệt giữa hai cách sử dụng. Nhờ vậy, các em bắt đầu hình thành một tư duy đơn giản nhưng đúng hướng: trước khi sử dụng AI, cần xem mình sử dụng nó để làm gì và việc đó có ảnh hưởng đến người khác như thế nào.

Điểm cốt lõi của tiết học là chuyển từ “AI làm được gì?” sang “AI nên được dùng vào đâu?”

Ở lứa tuổi nhỏ, học sinh thường quan tâm đến khả năng của công nghệ. Các em có thể thấy thú vị khi AI tạo được một bức tranh, kể một câu chuyện hoặc tạo ra một lời chúc. Tuy nhiên, giáo dục AI không thể dừng ở sự tò mò về khả năng.

Một năng lực quan trọng hơn là biết lựa chọn mục đích. Nếu AI giúp học sinh tạo tranh để phục vụ học tập, đó là một cách sử dụng có ích trong phạm vi bài học.

Nếu AI được sử dụng để tạo lời chúc tặng ông bà, công cụ trở thành phương tiện hỗ trợ thể hiện tình cảm. Nếu AI được dùng để tạo tranh về bảo vệ môi trường, công cụ có thể hỗ trợ hoạt động học tập và truyền tải một thông điệp tích cực.

Ngược lại, nếu AI được sử dụng để tạo hình ảnh giả nhằm trêu chọc, tạo thông tin sai về một bạn hoặc tạo nội dung để người khác chê cười, cách sử dụng đó có thể gây tổn thương. Bài học vì vậy không dạy trẻ tránh xa AI. Bài học hướng trẻ đến việc sử dụng AI có mục đích tốt.

Hoạt động khám phá giúp học sinh nhận diện hành vi sử dụng AI có thể gây hại

Hoạt động khám phá đầu tiên có thời lượng 12 phút, yêu cầu học sinh làm việc theo nhóm bốn. Mỗi nhóm nhận từ ba đến bốn thẻ tình huống, sau đó thảo luận xem hành vi trong mỗi thẻ có thể gây hại cho ai hay không và người bị ảnh hưởng có thể cảm thấy hoặc gặp điều gì.

Cấu trúc nhiệm vụ này có ý nghĩa lớn bởi học sinh không chỉ xác định “đúng” hay “sai” mà phải suy nghĩ về người bị ảnh hưởng.

Đây là bước phát triển từ nhận thức hành vi sang nhận thức hậu quả. Ví dụ, với tình huống một bạn dùng AI tạo lời chê bai về bạn khác rồi gửi cho nhiều người, giáo viên hỏi “Bạn bị chê có thể cảm thấy thế nào?”. Học sinh có thể trả lời “buồn”, “xấu hổ” hoặc “bị tổn thương”. Sau đó giáo viên hỏi “Theo em, có nên dùng AI để làm việc đó không? Vì sao?”. Học sinh nhận ra rằng không nên làm vì có thể khiến người khác buồn hoặc tổn thương.

Cách đặt câu hỏi này rất đáng chú ý. Giáo viên không chỉ dạy học sinh rằng hành vi đó “không tốt” mà giúp trẻ nhìn thấy hậu quả đối với người khác. Đối với giáo dục phẩm chất, đây là một bước quan trọng.

Học sinh cần được đặt vào vị trí của người bị ảnh hưởng

Tình huống tiếp theo đề cập đến việc sử dụng AI để tạo thông tin sai về một bạn rồi nói với mọi người đó là sự thật. Giáo viên hỏi việc này có thể gây điều gì. Học sinh nhận ra bạn đó có thể bị hiểu lầm và người khác có thể nghĩ sai về bạn. Khi được hỏi nếu nhìn thấy nội dung như vậy có nên tiếp tục chia sẻ không, học sinh trả lời không nên.

Ở đây, bài học bắt đầu hình thành một nhận thức quan trọng: không phải cứ nhìn thấy một nội dung được tạo ra bằng công nghệ thì có thể tiếp tục chia sẻ. Đối với học sinh lớp 1, bài học chưa đặt ra những yêu cầu phức tạp về kiểm chứng thông tin. Tuy nhiên, việc dạy trẻ không tiếp tục chia sẻ một nội dung có thể gây hại là một bước khởi đầu phù hợp.

Giáo viên có thể nhấn mạnh bằng ngôn ngữ đơn giản:

“Nếu nội dung có thể làm bạn bị hiểu lầm hoặc buồn, chúng ta không nên chia sẻ.” Điều này giúp trẻ bắt đầu hình thành thói quen suy nghĩ về hậu quả trước khi truyền đi một nội dung.

Tình huống sử dụng AI để tạo tranh học tập giúp học sinh nhìn thấy mặt tích cực của công nghệ

Bài học không chỉ đưa ra tình huống tiêu cực. Một tình huống khác là học sinh nhờ người lớn dùng AI tạo tranh minh họa để kể một câu chuyện giúp các bạn nhỏ học tập. Khi được hỏi việc sử dụng AI này có gây hại không, học sinh nhận ra rằng đây là cách sử dụng có ích. Việc đặt tình huống tích cực bên cạnh tình huống tiêu cực có vai trò rất quan trọng.

Nếu giáo viên chỉ đưa ra các ví dụ gây hại, học sinh có thể hiểu bài học theo hướng “AI là thứ cần tránh”. Nhưng khi trẻ được nhìn thấy những cách sử dụng AI để học tập và giúp đỡ, các em hiểu rằng vấn đề không nằm ở bản thân công nghệ mà ở mục đích và cách sử dụng.

Đây cũng là lý do tài liệu chốt rằng AI có thể giúp con người học tập và làm nhiều việc tốt, nhưng nếu sử dụng AI để tạo hoặc lan truyền nội dung khiến người khác bị tổn thương, bị hiểu lầm hoặc bị chê cười thì đó là cách sử dụng có thể gây hại.

Câu hỏi “Việc này có thể gây hại cho ai?” nên được xem là câu hỏi xuyên suốt bài học

Một trong những điểm có thể rút ra từ tiết dạy là giáo viên không chỉ hỏi “Việc này có tốt không?” mà cần hướng học sinh tới câu hỏi “Việc này có thể gây hại cho ai?”. Đối với học sinh lớp 1, việc xác định “người bị ảnh hưởng” giúp các em chuyển sự chú ý từ hành động của bản thân sang người khác.

Ví dụ: Nếu tạo tranh để học bài → ai được lợi? Người học. Nếu tạo lời chúc tặng ông bà → ai nhận được điều tích cực? Ông bà và người thực hiện lời chúc. Nếu tạo ảnh giả để trêu chọc bạn → ai có thể bị tổn thương? Người bị tạo ảnh. Nếu tạo thông tin sai về một bạn → ai có thể gặp rắc rối? Bạn bị nói sai và những người tin vào thông tin đó. Cách đặt vấn đề như vậy góp phần hình thành năng lực suy nghĩ về hậu quả ở mức phù hợp với lứa tuổi.

Tình huống “Bức ảnh của bạn Minh” đưa vấn đề đạo đức về rất gần với trẻ

Sau phần phân loại tình huống, bài học tiếp tục với tình huống “Bức ảnh của bạn Minh”. Bạn Minh đi học với một chiếc áo mới. Một bạn lấy hình ảnh của Minh và dùng công cụ AI tạo thành một hình ảnh buồn cười rồi định gửi cho các bạn trong lớp để mọi người cười Minh.

Đây là tình huống có tính sư phạm cao vì trẻ có thể dễ dàng hình dung mình ở vị trí của Minh.

Giáo viên hỏi:

“Nếu em là Minh, em có thể cảm thấy thế nào?”

Học sinh có thể trả lời buồn, xấu hổ, không vui hoặc bị tổn thương.

Sau đó giáo viên hỏi:

“Bạn tạo hình ảnh đó có nên tiếp tục gửi cho các bạn khác không?”

Học sinh trả lời không nên.

Điểm quan trọng là giáo viên tiếp tục hỏi:

“Nếu bạn đã tạo ra hình ảnh đó, bạn có thể làm gì để sửa sai?”

Học sinh có thể đề xuất không gửi, xóa, xin lỗi bạn hoặc nói với người lớn.

Câu hỏi này giúp bài học vượt qua việc chỉ phân biệt hành vi đúng và sai.

Học sinh bắt đầu được học về trách nhiệm sau khi nhận ra một hành động không phù hợp.

Giá trị của câu hỏi “Nếu em là Minh?”

Đối với học sinh lớp 1, khả năng đồng cảm thường được hình thành tốt thông qua những tình huống cụ thể. Câu hỏi “Nếu em là Minh?” tạo ra một sự thay đổi về vị trí quan sát.

Ban đầu, học sinh đứng ngoài tình huống và nhìn một bạn khác bị tạo ảnh.

Sau câu hỏi, học sinh được đặt vào vị trí của người bị ảnh hưởng.

“Em sẽ cảm thấy thế nào nếu đó là mình?”

Từ đó, nhận thức về tác hại không còn là một khái niệm trừu tượng.

Đây cũng chính là sự kết nối giữa nội dung AI và phẩm chất nhân ái mà tài liệu đặt ra. Học sinh được hướng tới việc quan tâm, không làm điều gây tổn thương người khác.

Như vậy, bài học không chỉ dạy trẻ “không dùng AI để gây hại” mà còn giúp trẻ hiểu vì sao không nên làm như vậy.

Một nguyên tắc quan trọng được hình thành: nghĩ đến hậu quả trước khi sử dụng AI

Sau tình huống về Minh, giáo viên chốt một nguyên tắc: khi sử dụng AI, cần nghĩ xem việc mình làm có giúp ích hay có thể khiến người khác buồn, bị tổn thương hoặc gặp rắc rối hay không.

Đây có thể xem là “hạt nhân” của toàn bộ tiết học.

Trẻ không cần nhớ một hệ thống quy tắc dài.

Chỉ cần hình thành thói quen tự hỏi trước khi sử dụng AI:

“Việc này có tốt không?”

“Có làm ai buồn không?”

“Có làm ai bị hại không?”

“Có giúp ích không?”

Các câu hỏi này xuất hiện rõ ở hoạt động vận dụng cuối bài.

Đây là cách hình thành thói quen suy nghĩ trước hành động, một kỹ năng có giá trị không chỉ trong môi trường công nghệ mà còn trong đời sống hằng ngày.

Hoạt động luyện tập “Chọn cách làm tốt” giúp củng cố nguyên tắc bằng nhiều tình huống

Hoạt động luyện tập sử dụng hai khu vực “MẶT TRỜI” và “ĐÁM MÂY”. Học sinh làm việc nhóm, đọc từng thẻ, thảo luận rồi đặt thẻ vào ô “MẶT TRỜI” nếu đó là cách sử dụng AI vì mục đích tốt hoặc “ĐÁM MÂY” nếu đó là cách sử dụng không phù hợp, có thể gây hại.

Cách tổ chức này có tính trực quan cao, rất phù hợp với học sinh lớp 1.

“Mặt trời” tạo liên tưởng tới điều tốt đẹp, tích cực.

“Đám mây” tạo một biểu tượng dễ nhận biết cho điều chưa phù hợp.

Quan trọng hơn, học sinh không chỉ phân loại mà còn phải giải thích.

Tình huống dùng AI tạo tranh về cây xanh để giúp cả lớp tìm hiểu và bảo vệ môi trường được xếp vào “MẶT TRỜI”. Học sinh giải thích rằng việc đó giúp học tập và bảo vệ môi trường.

Tình huống dùng AI tạo lời chúc tặng ông bà cũng được xếp vào “MẶT TRỜI” vì thể hiện tình cảm và làm điều tốt.

Trong khi đó, tạo câu chuyện sai về bạn trong lớp để mọi người chê bạn hoặc tạo hình ảnh giả về bạn để gửi cho nhiều người trêu chọc được xếp vào “ĐÁM MÂY”.

Bốn tình huống giúp học sinh củng cố cùng một nguyên tắc dưới các bối cảnh khác nhau.

Học sinh được luyện khả năng giải thích chứ không chỉ học thuộc kết luận

Giáo viên tiếp tục hỏi:

“Nếu một việc sử dụng AI làm người khác buồn hoặc tổn thương, chúng ta nên làm gì?”

Học sinh có thể trả lời “Không làm”, “Dừng lại”, “Không chia sẻ”, “Báo người lớn khi cần”.

Đây là bước quan trọng vì học sinh bắt đầu có phương án hành động.

Một bài học về đạo đức công nghệ sẽ chưa đủ nếu chỉ nói “không được”.

Trẻ cần biết “vậy thì phải làm gì?”.

Nếu đang định thực hiện → dừng lại.

Nếu đã tạo ra nhưng chưa chia sẻ → không gửi.

Nếu nội dung có thể gây hại → không tiếp tục chia sẻ.

Nếu tình huống vượt quá khả năng xử lý → báo người lớn.

Những hành động này phù hợp với khả năng nhận thức của học sinh lớp 1 và tạo ra những phản ứng cụ thể thay vì một lời khuyên chung chung.

Hoạt động đổi thẻ kiểm tra lẫn nhau tạo thêm cơ hội hợp tác

Một chi tiết đáng chú ý trong phần luyện tập là giáo viên cho các nhóm đổi thẻ để kiểm tra lẫn nhau và mời một nhóm giải thích một thẻ mà nhóm khác đã phân loại.

Hoạt động này giúp học sinh không chỉ trình bày suy nghĩ của nhóm mình mà còn học cách xem xét suy nghĩ của nhóm khác.

Đây là một hình thức phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác được thể hiện rất rõ trong tài liệu. Học sinh phải trao đổi, lắng nghe, thống nhất và trình bày ý kiến.

Với lớp 1, việc yêu cầu trẻ nhận xét bạn cần được tổ chức nhẹ nhàng. Giáo viên nên hướng các em vào việc giải thích cách phân loại thay vì phán xét bạn.

Ví dụ:

“Nhóm bạn xếp thẻ này vào Mặt trời. Em có đồng ý không? Vì sao?”

Cách hỏi như vậy tạo ra trao đổi có căn cứ.

Hoạt động vận dụng là bước chuyển từ nhận biết sang hình thành ý tưởng tích cực

Hoạt động cuối có tên “AI của em sẽ làm điều tốt”, thời lượng 7 phút. Học sinh làm việc theo nhóm và nghĩ ra một việc tốt mà AI có thể giúp con người thực hiện. Các em không cần dùng máy tính mà chỉ cần nói hoặc vẽ ý tưởng.

Đây là một hoạt động có ý nghĩa đặc biệt vì nó không kết thúc bài học bằng việc “không làm điều xấu”.

Nếu chỉ dừng ở việc tránh hành vi gây hại, học sinh có thể hình thành tư duy phòng tránh.

Nhưng bài học còn hướng trẻ tới tư duy tích cực:

“AI có thể giúp mình làm điều tốt gì?”

Câu hỏi này mở rộng phạm vi nhận thức của học sinh.

AI có thể hỗ trợ học tập.

AI có thể hỗ trợ tạo tranh.

AI có thể hỗ trợ tạo câu chuyện.

AI có thể hỗ trợ hình thành ý tưởng giúp người khác.

Tài liệu đưa chính những hướng này làm gợi ý cho học sinh.

Mẫu câu “Chúng em muốn dùng AI để… vì…” có giá trị giáo dục cao

Mỗi nhóm được yêu cầu hoàn thành câu:

“Chúng em muốn dùng AI để… vì…”.

Đây là một cấu trúc câu rất đơn giản nhưng có hai phần nhận thức khác nhau.

Phần thứ nhất trả lời: “Dùng AI để làm gì?”

Phần thứ hai trả lời: “Vì sao?”

Như vậy, học sinh không chỉ nêu một hoạt động mà phải xác định mục đích.

Ví dụ:

“Chúng em muốn dùng AI để tạo tranh về bảo vệ môi trường vì muốn các bạn cùng giữ trường lớp sạch đẹp.”

Trong câu trả lời này, AI không phải mục tiêu cuối cùng. AI chỉ là công cụ phục vụ một mục đích tích cực.

Đây là một nhận thức rất quan trọng trong giáo dục công nghệ: công cụ có giá trị khi được đặt trong một mục đích phù hợp.

Câu hỏi “Việc này có gây hại cho người khác không?” giúp trẻ tự kiểm tra ý tưởng

Sau khi mỗi nhóm trình bày, giáo viên hỏi:

“Việc nhóm bạn lựa chọn có làm điều tốt không?”

“Việc đó có gây hại cho người khác không?”

Hai câu hỏi này tạo thành một “bộ lọc” đơn giản.

Một ý tưởng sử dụng AI không chỉ cần có ích mà còn cần được xem xét về khả năng gây hại.

Ví dụ, nếu một học sinh đề xuất dùng AI để tạo tranh, giáo viên có thể hỏi tranh dùng để làm gì.

Nếu tạo tranh phục vụ học tập, mục đích rõ ràng.

Nếu tạo tranh để trêu chọc một bạn, mục đích không phù hợp.

Như vậy, trẻ bắt đầu học cách xem xét mục đích trước khi hành động.

“Dùng AI để làm điều tốt” không có nghĩa là AI tự quyết định điều tốt

Một điểm cần hiểu đúng trong bài học là vai trò của con người.

AI có thể hỗ trợ con người học tập, sáng tạo và làm nhiều việc. Nhưng con người mới là người lựa chọn mục đích sử dụng. Tài liệu kết luận rằng AI có thể trở thành công cụ giúp con người học tập, sáng tạo và làm nhiều việc tốt; điều quan trọng là con người phải lựa chọn cách sử dụng AI đúng đắn và không dùng AI để làm hại người khác.

Đây là một nhận thức rất quan trọng được tiếp nối từ tiết 2.

Ở tiết 2, học sinh học rằng con người thiết kế phản ứng của AI.

Ở tiết 3, học sinh tiếp tục học rằng con người lựa chọn cách sử dụng AI.

Như vậy, cả hai tiết đều đặt con người ở vị trí chủ thể.

AI là công cụ.

Con người sử dụng công cụ.

Con người chịu trách nhiệm lựa chọn cách sử dụng.

Mạch kiến thức này giúp học sinh hình thành một cách nhìn phù hợp về vai trò của AI.

Tiết học đồng thời giáo dục phẩm chất nhân ái và trách nhiệm

Mục tiêu phẩm chất của bài được xác định rõ: nhân ái là biết quan tâm, không làm điều gây tổn thương người khác; trách nhiệm là lựa chọn cách sử dụng công nghệ phù hợp, có ích cho bản thân và mọi người.

Hai phẩm chất này được thể hiện xuyên suốt các hoạt động.

Khi học sinh được hỏi “Bạn bị chê có thể cảm thấy thế nào?”, các em đang học cách nhìn vào cảm xúc của người khác.

Khi học sinh trả lời “Không nên dùng AI để tạo lời chê bai”, các em đang hình thành ý thức không gây tổn thương.

Khi học sinh nói “Không chia sẻ” một nội dung sai, các em đang thể hiện trách nhiệm.

Khi học sinh nghĩ ra cách dùng AI để bảo vệ môi trường hoặc tạo lời chúc tặng ông bà, các em đang nhìn thấy khả năng sử dụng công nghệ cho mục đích tích cực.

Như vậy, phẩm chất không được dạy bằng những câu khẩu hiệu riêng biệt mà được hình thành thông qua tình huống.

Điểm mạnh của tiết học là sử dụng tình huống thay cho lời giáo huấn

Một bài học về việc sử dụng AI đúng cách rất dễ rơi vào tình trạng giáo viên nói nhiều về “đúng”, “sai”, “nên”, “không nên”. Cách làm đó có thể khiến học sinh nhớ được quy tắc nhưng khó vận dụng.

Tiết học trong tài liệu lựa chọn cách khác: đặt trẻ vào các tình huống.

Một bạn tạo tranh để học.

Một bạn tạo ảnh giả để chê cười.

Một người tạo thông tin sai.

Một bạn tạo tranh để kể chuyện giúp các bạn học.

Một nhóm tạo lời chúc cho ông bà.

Một nhóm tạo tranh về bảo vệ môi trường.

Khi tình huống được đặt cạnh nhau, học sinh có thể tự nhận ra sự khác biệt.

Đây là cách dạy phù hợp với đặc điểm nhận thức cụ thể của học sinh lớp 1.

Không cần thiết bị công nghệ vẫn có thể triển khai đầy đủ mục tiêu

Tài liệu chuẩn bị tranh, thẻ tình huống, thẻ “LÀM ĐIỀU TỐT”, “CÓ THỂ GÂY HẠI”, thẻ xanh/đỏ hoặc mặt cười/mặt buồn; nếu có máy chiếu hoặc tivi thì sử dụng, còn không có thiết bị có thể thay bằng tranh in.

Điều này cho thấy bài học được thiết kế theo hướng có khả năng triển khai linh hoạt.

Giáo viên không cần biến tiết học thành một buổi thực hành công nghệ.

Mục tiêu chính là nhận thức và lựa chọn hành vi.

Do đó, một bộ thẻ tình huống được thiết kế tốt hoàn toàn có thể tạo ra một tiết học giáo dục AI hiệu quả.

Nếu có thiết bị, giáo viên có thể sử dụng hình ảnh hoặc video để tăng tính trực quan. Nếu không có, tranh in và thẻ giấy vẫn đủ để tổ chức hoạt động.

Đánh giá học sinh cần tập trung vào khả năng lựa chọn và giải thích

Phần đánh giá sau bài học được thiết kế thông qua quan sát, hỏi đáp, thảo luận nhóm, phân loại tình huống và hoạt động vận dụng. Mức đạt yêu cầu gồm: nhận biết một số hành vi sử dụng AI có thể gây hại; nói được “Không dùng AI để làm hại người khác”; lựa chọn được một số cách sử dụng AI vì mục đích tốt; giải thích đơn giản vì sao một cách sử dụng AI là tốt hoặc có thể gây hại.

Điều này cho thấy giáo viên không cần tổ chức một bài kiểm tra viết riêng.

Một học sinh đạt yêu cầu khi có thể nhìn vào một tình huống và nói:

“Không nên vì làm bạn buồn.”

Hoặc:

“Nên vì giúp học tập.”

Hoặc:

“Không chia sẻ vì có thể làm bạn bị hiểu lầm.”

Hoặc:

“Dùng AI để tạo tranh bảo vệ môi trường vì giúp các bạn học và bảo vệ môi trường.”

Những câu trả lời ngắn như vậy đã thể hiện được mục tiêu nhận thức của bài.

Học sinh cần hỗ trợ có thể sử dụng mẫu câu để giảm khó khăn khi diễn đạt

Tài liệu đề xuất với học sinh cần hỗ trợ, giáo viên sử dụng tranh và câu hỏi lựa chọn; đồng thời cho học sinh hoàn thành mẫu câu:

“Em nên dùng AI để …, không nên dùng AI để …”.

Đây là một phương pháp hỗ trợ phù hợp.

Một số học sinh có thể hiểu tình huống nhưng chưa diễn đạt thành câu hoàn chỉnh. Nếu giáo viên yêu cầu tự nói ngay, các em có thể gặp khó khăn.

Mẫu câu tạo ra “khung” để trẻ điền nội dung.

Ví dụ:

“Em nên dùng AI để học bài, không nên dùng AI để chê cười bạn.”

“Em nên dùng AI để tạo tranh bảo vệ môi trường, không nên dùng AI để tạo ảnh giả về bạn.”

Như vậy, giáo viên vẫn giữ nguyên mục tiêu nhưng giảm độ khó về ngôn ngữ.

Giá trị lớn nhất của tiết học là hình thành thói quen suy nghĩ trước khi sử dụng AI

Nếu phải cô đọng toàn bộ tiết 3 thành một năng lực, đó chính là khả năng cân nhắc trước khi sử dụng.

Không phải thấy AI làm được là làm ngay.

Không phải tạo được nội dung là chia sẻ ngay.

Không phải công nghệ có khả năng tạo ảnh thì có thể tạo bất kỳ hình ảnh nào.

Trước khi sử dụng, cần suy nghĩ về mục đích và hậu quả.

Tài liệu thể hiện điều này rất rõ ở phần tổng kết: trước khi sử dụng AI, chúng ta cần nghĩ đến mục đích và hậu quả; lựa chọn AI để học tập, sáng tạo, giúp đỡ và làm những điều tốt đẹp; không dùng AI để gây hại.

Đối với học sinh lớp 1, đây là một mục tiêu vừa sức nhưng có giá trị lâu dài.

Mạch ba tiết tạo nên một tiến trình giáo dục AI có tính kế thừa

Khi nhìn riêng tiết 3, nội dung đã khá rõ. Nhưng khi đặt trong toàn bộ chủ đề, giá trị của tiết học còn thể hiện rõ hơn.

Tiết 1 giúp học sinh hiểu con người có cảm xúc và AI không có cảm xúc như con người.

Tiết 2 giúp học sinh hiểu AI có thể tạo ra những biểu hiện giống cảm xúc và những phản ứng đó do con người lập trình hoặc thiết kế.

Tiết 3 đưa học sinh đến câu hỏi về trách nhiệm sử dụng AI: dùng AI để làm điều tốt và không dùng AI để làm hại người khác.

Như vậy, mạch phát triển có thể khái quát:

Hiểu con người → hiểu AI → hiểu vai trò của con người → biết lựa chọn cách sử dụng AI.

Đây là một tiến trình hợp lý về mặt nhận thức.

Học sinh không bị yêu cầu sử dụng AI trước khi hiểu những nguyên tắc cơ bản liên quan đến con người và công nghệ.

Bài học giúp trẻ nhìn AI như một công cụ phục vụ con người

Trong phần vận dụng, giáo viên tổng kết rằng AI có thể trở thành công cụ giúp con người học tập, sáng tạo và làm nhiều việc tốt.

Từ cách diễn đạt này, có thể thấy bài học đặt AI vào vai trò công cụ.

Công cụ có thể được sử dụng cho nhiều mục đích.

Điều quan trọng là người sử dụng lựa chọn mục đích phù hợp.

Với học sinh lớp 1, nhận thức “AI là công cụ” có thể được hình thành thông qua những ví dụ rất gần gũi. Khi các em nói “Dùng AI để tạo tranh bảo vệ môi trường”, AI trở thành công cụ phục vụ một mục tiêu giáo dục. Khi nói “Dùng AI để tạo lời chúc tặng ông bà”, AI trở thành công cụ hỗ trợ thể hiện tình cảm.

Ngược lại, khi dùng AI để tạo ảnh giả nhằm trêu chọc bạn, công cụ bị sử dụng vào mục đích có thể gây hại.

Qua đó, trẻ bắt đầu hiểu rằng giá trị của một công cụ không chỉ nằm ở khả năng của nó mà còn nằm ở cách con người sử dụng.

Từ “không làm điều xấu” đến “chủ động làm điều tốt”

Đây là một điểm rất đáng chú ý trong thiết kế tiết học.

Nếu chỉ có các tình huống gây hại, bài học sẽ thiên về phòng tránh.

Nhưng hoạt động cuối yêu cầu mỗi nhóm nghĩ ra một việc tốt mà AI có thể giúp con người thực hiện.

Như vậy, học sinh được khuyến khích chủ động tìm kiếm những cách sử dụng tích cực.

Điều này làm cho bài học có tính xây dựng.

Trẻ không chỉ được dạy:

“Không được dùng AI để làm hại.”

Mà còn được khuyến khích:

“Dùng AI để học tập.”

“Dùng AI để sáng tạo.”

“Dùng AI để giúp đỡ.”

“Dùng AI để làm điều tốt.”

Câu ghi nhớ cuối tiết “Em dùng AI để làm điều tốt, không dùng AI để làm hại người khác” đã cô đọng toàn bộ tinh thần của bài học.

Giáo viên cần giữ sự phù hợp với lứa tuổi khi mở rộng bài học

Mặc dù nội dung AI có thể dẫn tới nhiều vấn đề phức tạp, với học sinh lớp 1, giáo viên nên giữ phạm vi đúng như mục tiêu của tiết học.

Không cần đưa vào những khái niệm phức tạp về pháp luật, quyền riêng tư, bản quyền, deepfake hay các vấn đề kỹ thuật của hệ thống AI nếu những nội dung đó không nằm trong mục tiêu của bài.

Tài liệu chỉ yêu cầu học sinh nhận biết hành vi có thể gây hại, hiểu nguyên tắc không sử dụng AI để gây hại và lựa chọn cách sử dụng AI vì mục đích tốt.

Vì vậy, cách triển khai hiệu quả nhất là dùng những tình huống gần gũi với thế giới của trẻ.

Bạn bè.

Gia đình.

Lớp học.

Trường học.

Môi trường.

Học tập.

Những tình huống này đủ để trẻ hình thành nhận thức mà không bị quá tải bởi thuật ngữ.

Ý nghĩa của việc cho học sinh tự nghĩ ra cách sử dụng AI

Khi học sinh tự đưa ra ý tưởng “Chúng em muốn dùng AI để… vì…”, giáo viên có thể quan sát được cách trẻ nhìn nhận công nghệ.

Một học sinh có thể nghĩ tới việc tạo tranh.

Một nhóm có thể nghĩ tới câu chuyện.

Một nhóm khác có thể nghĩ tới việc hỗ trợ học tập.

Điều quan trọng không phải ý tưởng nào “hay nhất” mà là học sinh có xác định được mục đích tích cực và giải thích được vì sao cách sử dụng đó phù hợp hay không.

Đây cũng là cơ hội để giáo viên nhận ra những cách hiểu chưa chính xác.

Nếu học sinh đưa ra một ý tưởng có khả năng gây tổn thương, giáo viên không cần phủ nhận ngay mà có thể hỏi:

“Việc này có thể làm ai buồn?”

“Nếu bạn là người trong hình, bạn sẽ cảm thấy thế nào?”

“Có cách nào dùng AI khác mà vẫn đạt được mục đích của em không?”

Qua đó, học sinh có cơ hội tự điều chỉnh.

Một tiết học giáo dục AI tốt cần để học sinh nói nhiều hơn giáo viên

Nhìn vào tiến trình tiết 3, phần lớn thời gian học sinh được quan sát, lựa chọn, trao đổi, phân loại, trình bày và đưa ra ý tưởng. Giáo viên chủ yếu tạo tình huống, đặt câu hỏi, điều phối và chuẩn hóa kiến thức.

Đây là cách tổ chức phù hợp với mục tiêu phát triển nhận thức.

Nếu giáo viên dành phần lớn thời gian để giảng giải về việc “sử dụng AI có trách nhiệm”, học sinh lớp 1 rất dễ mất tập trung.

Nhưng nếu giáo viên đưa một bức ảnh, kể một tình huống hoặc đưa ra một câu chuyện rồi hỏi:

“Việc này có thể làm bạn buồn không?”

“Em có chia sẻ không?”

“Em sẽ làm gì?”

thì trẻ có cơ hội tham gia trực tiếp.

Chính quá trình đó giúp kiến thức trở thành kinh nghiệm nhận thức của học sinh.

Kết luận: Dùng AI để làm điều tốt là nền tảng đầu tiên của trách nhiệm số

Tiết 3 “Dùng AI để làm điều tốt” đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong mạch giáo dục trí tuệ nhân tạo dành cho học sinh lớp 1. Nếu hai tiết trước giúp trẻ hiểu đặc điểm của con người và những biểu hiện của AI, thì tiết học này đưa các em tới một vấn đề thiết thực hơn: con người cần lựa chọn cách sử dụng AI như thế nào để công nghệ trở thành công cụ phục vụ những mục đích tích cực.

Toàn bộ tiến trình được xây dựng theo hướng từ nhận biết đến phân tích, từ phân tích đến lựa chọn và từ lựa chọn đến vận dụng. Học sinh bắt đầu bằng trò chơi “AI giúp hay AI gây hại?”, sau đó phân tích những tình huống sử dụng AI có thể làm người khác buồn, bị hiểu lầm hoặc tổn thương. Tiếp theo, các em xử lý tình huống “Bức ảnh của bạn Minh”, học cách đặt mình vào vị trí của người bị ảnh hưởng và suy nghĩ về cách sửa sai.

Ở phần luyện tập, học sinh tiếp tục phân loại các cách sử dụng AI thành những cách làm điều tốt và những cách không phù hợp, đồng thời giải thích lý do. Phần vận dụng sau đó mở ra hướng tích cực hơn khi yêu cầu mỗi nhóm tự nghĩ ra một việc tốt mà AI có thể hỗ trợ và hoàn thành câu “Chúng em muốn dùng AI để… vì…”.

Điểm có giá trị nhất của tiết học là trẻ không được dạy rằng AI là tốt hay xấu. Các em được hướng tới một nhận thức phù hợp hơn: AI có thể được sử dụng vào những mục đích khác nhau, vì vậy con người cần lựa chọn cách sử dụng có ích và không gây hại cho người khác.

Ở lứa tuổi lớp 1, nhận thức đó có thể bắt đầu từ những câu hỏi rất đơn giản nhưng có giá trị lâu dài:

“Việc này có tốt không?”

“Việc này có giúp ích không?”

“Việc này có làm ai buồn không?”

“Việc này có thể làm ai bị tổn thương không?”

“Nếu đã làm sai, mình có thể làm gì để sửa?”

Những câu hỏi ấy không chỉ phù hợp với giáo dục AI mà còn góp phần hình thành phẩm chất nhân ái và trách nhiệm được xác định trong mục tiêu của bài học.

Đặc biệt, câu ghi nhớ “Em dùng AI để làm điều tốt, không dùng AI để làm hại người khác” đã cô đọng được tinh thần của toàn bộ tiết học. Đây không đơn thuần là một câu khẩu hiệu cuối tiết. Nếu được hình thành thông qua các tình huống, câu hỏi, thảo luận và hoạt động vận dụng, nó có thể trở thành nguyên tắc nhận thức ban đầu để học sinh tiếp tục sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Nhìn trong toàn bộ chủ đề, ba tiết học tạo nên một mạch phát triển khá rõ: trước hết học sinh hiểu con người có cảm xúc; sau đó nhận ra AI có thể thể hiện những biểu hiện giống cảm xúc do con người thiết kế; cuối cùng hiểu rằng AI cần được con người sử dụng vào những mục đích phù hợp, tốt đẹp và không gây hại. Tiết 3 vì vậy không phải một nội dung tách rời mà là bước phát triển tự nhiên của nhận thức đã được hình thành từ hai tiết trước.

BẤM VÀO TÂY TẢI MIỄN PHÍ TIẾT 3

Giá trị của bài học nằm ở chỗ giáo dục AI được đặt trong một bối cảnh rất gần gũi với học sinh tiểu học. Trẻ không cần phải biết những thuật ngữ công nghệ phức tạp. Các em chỉ cần bắt đầu từ những điều mình có thể hiểu: giúp đỡ thay vì làm tổn thương, học tập thay vì trêu chọc, sáng tạo thay vì tạo nội dung gây hại, suy nghĩ trước khi chia sẻ và biết tìm đến người lớn khi gặp tình huống vượt quá khả năng xử lý.

Đó chính là bước khởi đầu phù hợp để hình thành trách nhiệm khi trẻ sống và học tập trong môi trường có AI.