Kế hoạch bài dạy tiết 5- lớp 2 soạn theo Khung AI 2422: Em tương tác với AI – AI nhận được dữ liệu

Kế hoạch bài dạy Giáo dục AI lớp 2 – Tiết 5: Em tương tác với AI – AI nhận được dữ liệu

Trong quá trình học Giáo dục AI ở lớp 2, học sinh không chỉ cần nhận biết AI xuất hiện trong những thiết bị và hoạt động quen thuộc mà còn cần từng bước hiểu con người giao tiếp với hệ thống AI như thế nào. Tiết 5 thuộc Chuyên đề 3 “Con người đang ‘dạy’ AI”, với bài “Em tương tác với AI – AI nhận được dữ liệu”, tập trung vào một nội dung quan trọng: khi con người nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm hoặc lựa chọn trong quá trình tương tác với AI, những thông tin hoặc lựa chọn được cung cấp có thể trở thành dữ liệu để hệ thống tiếp nhận và xử lí.

Điểm đáng chú ý của bài học là khái niệm dữ liệu không được đưa đến học sinh bằng một định nghĩa kỹ thuật khô cứng. Thay vào đó, giáo viên tổ chức những tình huống gần gũi để học sinh quan sát hành động của con người khi làm việc với AI, sau đó từng bước nhận ra mối liên hệ giữa tương tác, thông tin được cung cấp, quá trình AI xử lí và kết quả nhận được. Với học sinh lớp 2, đây là cách tiếp cận phù hợp bởi các em được đi từ những hành động quen thuộc đến một khái niệm mới thay vì phải ghi nhớ thuật ngữ trước khi hiểu ý nghĩa.

Vị trí của bài học trong Chuyên đề “Con người đang ‘dạy’ AI”

Tên gọi “Con người đang ‘dạy’ AI” tạo ra một hướng tiếp cận đặc biệt cho học sinh lớp 2. Ở tiết học này, “dạy” AI không được hiểu theo nghĩa con người trực tiếp lập trình một hệ thống mà được tiếp cận ở mức độ phù hợp với lứa tuổi thông qua việc con người tương tác và cung cấp thông tin cho hệ thống. Kế hoạch bài dạy xác định rõ tiết học tập trung vào nội dung tương tác và dữ liệu, với các yêu cầu cần đạt đối chiếu gồm 2.A3.1, 2.B1.1, 2.B3.1 và 2.B3.2.

Trong phạm vi của tiết học, học sinh cần nhận biết rằng con người có thể “dạy” AI qua nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm và lựa chọn. Các em đồng thời cần nhận ra ở mức đơn giản rằng khi tương tác với hệ thống AI, những thông tin hoặc lựa chọn được cung cấp có thể trở thành dữ liệu để hệ thống xử lí, từ đó mô tả được chuỗi “con người tương tác/cung cấp thông tin → AI tiếp nhận dữ liệu → AI xử lí và đưa ra kết quả”.

Như vậy, trọng tâm của tiết học không phải là yêu cầu học sinh hiểu toàn bộ cách một hệ thống AI vận hành bên trong. Mục tiêu thực tế hơn là hình thành cho các em một nhận thức ban đầu: khi mình tương tác với một hệ thống, những gì mình nói, hỏi, nhập hoặc lựa chọn có thể trở thành thông tin mà hệ thống tiếp nhận và xử lí.

Từ những hành động quen thuộc đến khái niệm dữ liệu

Một ưu điểm của kế hoạch bài dạy là bắt đầu từ những hành động mà học sinh có thể dễ dàng nhận biết. Giáo viên đưa ra bốn tranh minh họa gồm một bạn nói với loa thông minh, một bạn đặt câu hỏi cho AI, một người tìm kiếm thông tin và một người chọn một kết quả được hệ thống gợi ý. Học sinh quan sát và gọi tên hành động tương ứng: nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm và lựa chọn.

Cách khởi động này có giá trị vì giáo viên không bắt đầu bằng câu hỏi “Dữ liệu là gì?”. Nếu đưa ngay một thuật ngữ mới, học sinh lớp 2 có thể ghi nhớ từ nhưng chưa hiểu nó liên quan như thế nào đến hành động của mình. Ngược lại, khi các em được quan sát một người nói với loa thông minh hoặc nhập từ khóa tìm kiếm, khái niệm dữ liệu có thể được hình thành từ chính những gì trẻ nhìn thấy và mô tả.

Sau khi học sinh nhận biết các hình thức tương tác, giáo viên đặt câu hỏi “Nếu em muốn AI giúp tìm một thông tin, em có thể làm gì?” và “Nếu AI đưa ra nhiều kết quả, em có thể làm gì?”. Những câu hỏi này tạo cầu nối từ hành động của con người sang thông tin được cung cấp cho hệ thống. Học sinh có thể trả lời rằng mình đặt câu hỏi hoặc nhập từ khóa để tìm kiếm, sau đó xem và lựa chọn kết quả phù hợp.

Điểm chuyển quan trọng xuất hiện khi giáo viên hỏi: “Khi em nói, hỏi, tìm kiếm hoặc lựa chọn, AI có nhận được thông tin từ em không?”. Học sinh được hướng tới nhận thức rằng AI có thể nhận được thông tin hoặc lựa chọn mà con người cung cấp, từ đó giáo viên dẫn vào nội dung chính của tiết học: những lần con người tương tác với AI có thể tạo ra thông tin để hệ thống tiếp nhận và xử lí.

Khám phá chuỗi “tương tác → dữ liệu → AI xử lí → kết quả”

Nếu Khởi động giúp học sinh nhận biết các hình thức tương tác thì Khám phá là phần giúp các em hình thành mối liên hệ giữa các yếu tố trong quá trình tương tác. Mục tiêu được xác định rõ là giúp học sinh nhận biết ở mức đơn giản rằng tương tác của con người có thể tạo ra dữ liệu và hình thành chuỗi “tương tác → dữ liệu → AI xử lí → kết quả”.

Cách tổ chức mô phỏng rất phù hợp với học sinh lớp 2. Giáo viên đóng vai AI, một học sinh đóng vai người sử dụng, nhưng toàn bộ tình huống chỉ sử dụng câu hỏi giả định và không sử dụng thông tin thật của học sinh. Đây vừa là cách tạo trải nghiệm trực quan vừa giữ được nguyên tắc an toàn thông tin trong quá trình dạy học.

Tình huống “Bạn An hỏi một AI: ‘Con vật nào sống dưới nước?’” được lựa chọn rất đơn giản. Giáo viên hỏi An đã làm gì và AI nhận được điều gì từ An, qua đó học sinh nhận ra An đã đặt câu hỏi và AI nhận được câu hỏi hoặc thông tin mà An gửi. Cách đặt tình huống này giúp trẻ phân biệt được hành động của người dùng với phản hồi của hệ thống.

Sau đó giáo viên đưa hai thẻ “Câu hỏi: Con vật nào sống dưới nước?” và “Kết quả: Cá, cá heo…”, rồi yêu cầu học sinh phân biệt đâu là thông tin con người cung cấp và đâu là kết quả AI đưa ra. Đây là một bước nhỏ nhưng rất quan trọng bởi trẻ có thể dễ nhầm giữa dữ liệu đầu vào và kết quả đầu ra nếu chỉ nhìn vào toàn bộ quá trình như một hoạt động thống nhất.

Hoạt động sắp xếp thẻ giúp học sinh nhìn thấy cả quá trình

Một trong những hoạt động có giá trị nhất của tiết học là cho học sinh làm việc nhóm với bộ thẻ “Con người”, “Đặt câu hỏi”, “Dữ liệu/thông tin”, “AI xử lí”, “Kết quả”. Nhiệm vụ của học sinh là sắp xếp các thẻ thành một chuỗi thể hiện điều xảy ra khi con người tương tác với AI.

Việc sắp xếp thẻ biến một mối quan hệ tương đối trừu tượng thành một nhiệm vụ trực quan. Học sinh phải suy nghĩ xem điều gì xảy ra trước, điều gì xảy ra sau, thông tin nào do con người cung cấp và kết quả nào được AI đưa ra. Khi đại diện nhóm giải thích vì sao đặt thẻ này trước thẻ kia, giáo viên có cơ hội đánh giá không chỉ kết quả mà cả cách học sinh hiểu chuỗi quá trình.

Sản phẩm của hoạt động là sơ đồ hoặc chuỗi thẻ đúng: “Con người tương tác → dữ liệu được cung cấp → AI xử lí → kết quả”. Đây cũng là cấu trúc xuyên suốt bài học và được sử dụng lại trong hoạt động Vận dụng, tạo nên sự liên kết chặt chẽ giữa các hoạt động.

Điều đáng chú ý là học sinh không cần biết những thuật ngữ kỹ thuật phức tạp để thực hiện nhiệm vụ. Chỉ cần hiểu rằng con người đưa thông tin hoặc thực hiện một lựa chọn, hệ thống tiếp nhận thông tin đó, xử lí và đưa ra kết quả, các em đã đạt được mục tiêu nhận thức phù hợp với tiết học.

Từ đặt câu hỏi đến tìm kiếm và lựa chọn

Bài học không giới hạn tương tác với AI ở việc nói chuyện hoặc đặt câu hỏi. Trong phần Khám phá, giáo viên mở rộng bằng tình huống “tìm kiếm và lựa chọn”, hỏi học sinh liệu hành động tìm kiếm và lựa chọn một kết quả có phải là một dạng tương tác với hệ thống hay không. Học sinh được hướng tới câu trả lời rằng tìm kiếm và lựa chọn cũng là cách con người tương tác với hệ thống.

Việc mở rộng này có ý nghĩa bởi trong trải nghiệm công nghệ của trẻ, tương tác không phải lúc nào cũng diễn ra bằng lời nói. Một người có thể nhập từ khóa, xem danh sách kết quả rồi chọn một kết quả phù hợp. Khi đưa cả những hành động này vào cùng một khung tư duy, học sinh có thể hiểu rộng hơn rằng tương tác là những hành động con người thực hiện để giao tiếp hoặc làm việc với hệ thống.

Qua đó, khái niệm “dữ liệu” cũng được tiếp cận theo cách gần gũi hơn. Câu nói, câu hỏi, từ khóa tìm kiếm hoặc lựa chọn của người dùng đều có thể được xem là thông tin được cung cấp trong quá trình tương tác, và trong phạm vi bài học, những thông tin hoặc lựa chọn đó có thể trở thành dữ liệu để hệ thống xử lí.

Luyện tập: Nhận biết tình huống nào đang tương tác với AI

Hoạt động Luyện tập đưa kiến thức vừa học vào năm tình huống cụ thể. Mai nói với loa thông minh “Hãy phát một bài hát”; Nam hỏi AI “Hôm nay thời tiết thế nào?”; Lan nhập từ khóa để tìm một bài hát; Minh chọn một kết quả trong danh sách; còn Hoa chỉ ngồi nhìn màn hình mà không thực hiện thao tác nào. Học sinh phải xác định những tình huống có tương tác với AI.

Các tình huống được thiết kế khá rõ ràng nhưng vẫn có sự đối lập cần thiết. Bốn tình huống đầu thể hiện những hình thức tương tác khác nhau, trong khi tình huống của Hoa tạo ra một trường hợp đối chứng: chỉ nhìn màn hình mà chưa nói, hỏi, tìm kiếm hay lựa chọn thì chưa thể kết luận rằng Hoa đang tương tác với AI theo những hành động được mô tả trong bài.

Cách xây dựng tình huống đối chứng này có giá trị về mặt nhận thức. Học sinh không chỉ học cách nhận diện cái “có” mà còn phải hiểu điều kiện để một hành động được xem là tương tác trong phạm vi bài học. Nhờ đó, tiêu chí nhận biết trở nên rõ hơn thay vì chỉ dựa vào việc một người đang ở trước màn hình.

Phân biệt thông tin con người cung cấp với kết quả AI đưa ra

Một nhiệm vụ quan trọng khác trong Luyện tập là xác định thông tin hoặc hành động nào có thể được hệ thống tiếp nhận. Giáo viên lần lượt hỏi Mai đã tương tác bằng cách nào, Nam cung cấp thông tin gì, Lan đã làm gì và Minh thực hiện hành động nào. Học sinh trả lời tương ứng bằng các hành động nói với AI, đặt câu hỏi, nhập từ khóa tìm kiếm và lựa chọn kết quả.

Sau đó, giáo viên đặt câu hỏi rộng hơn: “Trong các tình huống trên, thông tin hoặc hành động nào có thể được hệ thống tiếp nhận?”. Học sinh được hướng tới việc nhận ra câu nói, câu hỏi, từ khóa tìm kiếm hoặc lựa chọn mà người dùng thực hiện có thể là thông tin được hệ thống tiếp nhận trong quá trình tương tác. Đây là bước giúp các em chuyển từ việc nhận diện hành động sang suy nghĩ về thông tin mà hành động đó tạo ra hoặc cung cấp.

Giáo viên cũng chủ động sửa những trường hợp học sinh nhầm giữa “AI đưa ra kết quả” và “con người cung cấp thông tin”. Sự phân biệt này rất quan trọng vì nó giúp học sinh bước đầu hiểu rằng trong một quá trình tương tác có phần do con người cung cấp và có phần là kết quả hệ thống đưa ra, thay vì xem tất cả thông tin xuất hiện trên màn hình đều có cùng nguồn gốc.

Tại sao học sinh cần hiểu dữ liệu được cung cấp trong quá trình tương tác?

Ở mức độ của lớp 2, bài học không yêu cầu học sinh đi sâu vào các vấn đề kỹ thuật về dữ liệu. Tuy nhiên, việc giúp các em nhận ra rằng thông tin mình cung cấp có thể trở thành dữ liệu để hệ thống xử lí có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành thói quen sử dụng AI có trách nhiệm. Khi hiểu rằng câu nói, câu hỏi, từ khóa hoặc lựa chọn đều có thể là thông tin được cung cấp, trẻ bắt đầu có cơ sở để suy nghĩ trước khi nhập hoặc chia sẻ thông tin.

Chính vì vậy, yêu cầu về an toàn dữ liệu được đặt ngay trong mục tiêu bài học. Học sinh cần biết không đưa thông tin cá nhân, bí mật của bản thân hoặc người khác vào hoạt động mô phỏng, đồng thời trong quá trình tổ chức, giáo viên không yêu cầu học sinh nhập tên đầy đủ, địa chỉ, số điện thoại, hình ảnh riêng tư hoặc những thông tin cá nhân khác.

Điều này làm cho bài học không chỉ có giá trị về nhận thức mà còn có giá trị về hành vi. Học sinh không chỉ biết “AI nhận được dữ liệu” mà bắt đầu hình thành câu hỏi “Mình đang cung cấp thông tin gì?”. Đó là bước khởi đầu phù hợp để giáo dục trẻ sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Vận dụng: Học sinh tự xây dựng tình huống tương tác với AI

Hoạt động Vận dụng là bước phát triển tự nhiên từ những tình huống đã được phân tích. Học sinh được yêu cầu tự xây dựng một tình huống giả định trong đó một bạn nhỏ tương tác với AI, có thể lựa chọn một trong bốn hình thức: nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm hoặc lựa chọn. Sản phẩm có thể là tranh, sơ đồ hoặc một tình huống gồm ba đến bốn câu ngắn, miễn thể hiện được chuỗi con người tương tác – thông tin được cung cấp – AI xử lí – kết quả.

Việc cho phép học sinh lựa chọn hình thức thể hiện là phù hợp với sự khác biệt về khả năng của học sinh lớp 2. Có em diễn đạt tốt bằng câu chữ, có em thích vẽ sơ đồ hoặc minh họa, nhưng tất cả đều phải thể hiện được cùng một cấu trúc nhận thức. Như vậy, hình thức sản phẩm có thể đa dạng trong khi yêu cầu cốt lõi vẫn thống nhất.

Giáo viên đưa mẫu khung “Bạn … → tương tác bằng … → cung cấp … → AI xử lí → kết quả …”. Khung này vừa giúp học sinh tổ chức ý tưởng vừa nhắc các em không bỏ sót một mắt xích quan trọng trong quá trình. Đặc biệt, giáo viên nhắc học sinh không sử dụng tên thật, địa chỉ, số điện thoại hay thông tin riêng tư để xây dựng tình huống, qua đó kết hợp trực tiếp yêu cầu về kỹ năng với giáo dục an toàn thông tin.

Những tình huống gợi ý gần gũi với học sinh

Nếu học sinh cần hỗ trợ, giáo viên đưa ra những gợi ý như một bạn hỏi AI về con vật, một bạn tìm kiếm thông tin về một bài học hoặc một bạn chọn một kết quả phù hợp trong danh sách. Các tình huống này đều nằm trong phạm vi trải nghiệm nhận thức của học sinh và bám sát những hình thức tương tác đã được học ở các hoạt động trước.

Điểm đáng chú ý là giáo viên không cần cung cấp những tình huống phức tạp để làm cho bài học “hiện đại” hơn. Chính những tình huống đơn giản lại giúp học sinh tập trung vào cấu trúc cần nhận biết: ai tương tác, tương tác bằng cách nào, thông tin gì được cung cấp, AI xử lí và kết quả là gì.

Khi học sinh đổi sản phẩm với bạn bên cạnh, các em được kiểm tra theo hai câu hỏi: bạn đã chỉ rõ cách tương tác chưa và bạn đã chỉ rõ thông tin được cung cấp chưa. Đây là một cách kiểm tra đồng đẳng đơn giản nhưng hiệu quả, vì học sinh không chỉ tạo sản phẩm mà còn phải đọc và xem xét sản phẩm của bạn dựa trên tiêu chí đã được học.

Học sinh trình bày và giải thích chuỗi tương tác

Khi mời bốn đến năm học sinh trình bày, giáo viên tiếp tục sử dụng ba câu hỏi trọng tâm: con người tương tác với AI bằng cách nào, thông tin nào được cung cấp và AI đưa ra kết quả gì. Các câu hỏi này giúp học sinh không kể câu chuyện một cách chung chung mà phải làm rõ từng thành phần của quá trình.

Việc các bạn khác nhận xét dựa trên chuỗi “tương tác – thông tin/dữ liệu – AI xử lí – kết quả” cũng giúp củng cố tiêu chí chung cho cả lớp. Nếu một sản phẩm thiếu bước, học sinh có thể phát hiện và chỉ ra phần còn thiếu thay vì chỉ nhận xét đơn giản rằng “đúng” hoặc “chưa đúng”.

Qua hoạt động này, học sinh được rèn cả năng lực trình bày và năng lực phân tích. Một em phải biết nói rõ suy nghĩ của mình, trong khi những em còn lại phải lắng nghe để kiểm tra xem sản phẩm của bạn đã thể hiện đầy đủ các bước hay chưa. Đây là sự kết hợp phù hợp giữa học cá nhân, trao đổi cặp đôi và chia sẻ trước lớp.

Giáo dục trách nhiệm trong việc cung cấp thông tin cho AI

Một câu hỏi rất quan trọng được đưa vào cuối hoạt động Vận dụng là: “Nếu thông tin được cung cấp là thông tin riêng tư của em hoặc người khác, em có nên tùy ý đưa vào AI không? Vì sao?”. Học sinh được định hướng trả lời rằng không nên, cần giữ thông tin riêng tư và sử dụng AI có trách nhiệm.

Cách đặt câu hỏi này có giá trị hơn việc chỉ yêu cầu học sinh học thuộc câu “không được cung cấp thông tin cá nhân”. Khi phải trả lời “vì sao”, học sinh được kết nối kiến thức vừa học với hành vi thực tế: nếu thông tin mình cung cấp có thể được hệ thống tiếp nhận và xử lí thì cần suy nghĩ trước khi đưa thông tin vào hoạt động với AI.

Đây cũng là điểm làm cho tiết học có chiều sâu hơn một bài học thuần túy về công nghệ. Học sinh được tiếp cận AI không chỉ dưới góc độ “máy có thể làm gì” mà còn dưới góc độ “con người cần làm gì khi tương tác với máy”. Với học sinh lớp 2, việc hình thành thói quen suy nghĩ trước khi cung cấp thông tin là một nội dung thiết thực.

Vai trò của mô phỏng trong dạy học AI cho học sinh lớp 2

Một điểm nổi bật của tiết học là giáo viên không yêu cầu học sinh có thiết bị, tài khoản hoặc Internet riêng. Các hoạt động chủ yếu được triển khai thông qua tranh, thẻ tình huống, phiếu học tập, bảng phụ, hoạt động cá nhân, cặp đôi và nhóm. Nếu giáo viên minh họa bằng công cụ AI thì giáo viên kiểm tra trước nội dung và trực tiếp điều khiển.

Cách tổ chức này cho thấy việc dạy AI không nhất thiết phải phụ thuộc vào việc mỗi học sinh có một thiết bị số. Điều quan trọng hơn là học sinh hiểu được quá trình và biết mô phỏng, phân tích, giải thích những gì diễn ra khi con người tương tác với hệ thống. Nhờ đó, bài học vẫn có thể đạt mục tiêu ngay cả trong điều kiện lớp học không có đủ thiết bị công nghệ cho từng em.

Mô phỏng còn tạo ra môi trường an toàn để học sinh thử nghiệm cách suy nghĩ. Khi giáo viên đóng vai AI và học sinh sử dụng những câu hỏi giả định, các em có thể quan sát quá trình mà không cần đưa thông tin thật vào hệ thống. Đây là một cách kết hợp khá hiệu quả giữa giáo dục AI và giáo dục an toàn thông tin.

Sự phù hợp giữa hoạt động và yêu cầu cần đạt

Nhìn toàn bộ tiến trình, có thể thấy mỗi hoạt động đều phục vụ một thành phần cụ thể của yêu cầu cần đạt. Khởi động giúp học sinh nhận biết các hình thức tương tác; Khám phá hình thành chuỗi tương tác – dữ liệu – AI xử lí – kết quả; Luyện tập giúp học sinh nhận diện và phân tích các tình huống; Vận dụng yêu cầu các em tự xây dựng một tình huống tương tác và xác định thông tin được cung cấp.

Sự liên kết này giúp tiết học tránh được tình trạng hoạt động nhiều nhưng không rõ mục tiêu. Mỗi nhiệm vụ đều quay về một câu hỏi trung tâm: con người đang tương tác với AI như thế nào và thông tin nào được cung cấp trong quá trình đó?

Đồng thời, học sinh được tiếp xúc với cùng một kiến thức qua nhiều hình thức khác nhau. Các em quan sát tranh, trả lời câu hỏi, sắp xếp thẻ, phân tích tình huống, trao đổi với bạn, tự xây dựng sản phẩm và trình bày trước lớp. Việc thay đổi hình thức nhưng giữ nguyên trọng tâm giúp kiến thức được củng cố mà không cần tăng mức độ thuật ngữ.

Đánh giá học sinh theo quá trình thay vì một bài kiểm tra riêng

Phần đánh giá của tiết học được thiết kế hoàn toàn theo hướng đánh giá quá trình. Giáo viên sử dụng quan sát, câu hỏi, thảo luận, hoạt động mô phỏng, phiếu luyện tập và sản phẩm vận dụng để xác định mức độ đạt yêu cầu. Không tổ chức bài kiểm tra riêng và cũng không đánh giá khả năng sử dụng phần mềm hoặc việc học sinh có thiết bị hay tài khoản cá nhân.

Đây là cách đánh giá phù hợp với mục tiêu của bài. Điều giáo viên cần biết không phải là học sinh có thể thao tác nhanh với một công cụ AI nào đó, mà là các em có nhận ra hình thức tương tác, có xác định được thông tin hoặc dữ liệu con người cung cấp và có mô tả được chuỗi tương tác – dữ liệu – AI xử lí – kết quả hay không.

Việc sử dụng nhiều nguồn minh chứng cũng giúp giáo viên có cái nhìn đầy đủ hơn. Một học sinh có thể chưa diễn đạt tốt khi trình bày trước lớp nhưng lại thực hiện chính xác ở phiếu luyện tập; một em khác có thể phân loại đúng nhưng chưa giải thích được. Khi quan sát cả quá trình, giáo viên có thể nhận diện chính xác hơn những điểm học sinh đã đạt và những điểm cần tiếp tục hỗ trợ.

Ngôn ngữ trong bài học được điều chỉnh phù hợp với lớp 2

Một điểm cần giữ khi triển khai bài học là ngôn ngữ giải thích phải vừa đủ đơn giản. Các từ “tương tác”, “dữ liệu”, “AI xử lí”, “kết quả” có thể mới đối với một số học sinh, vì vậy giáo viên cần luôn gắn chúng với hành động cụ thể đã xuất hiện trong hoạt động.

Chẳng hạn, thay vì chỉ nói “dữ liệu là thông tin mà AI xử lí”, giáo viên cho học sinh nhìn vào câu hỏi mà An gửi cho AI rồi hỏi AI nhận được điều gì. Khi trẻ trả lời “AI nhận được câu hỏi”, giáo viên mới kết nối câu hỏi đó với khái niệm thông tin hoặc dữ liệu được cung cấp. Cách đi từ ví dụ đến khái niệm như vậy giúp thuật ngữ có ý nghĩa cụ thể hơn.

Tương tự, “AI xử lí” không cần được giải thích bằng các cơ chế kỹ thuật phức tạp. Trong phạm vi tiết học, học sinh chỉ cần hiểu rằng sau khi con người cung cấp thông tin hoặc thực hiện một hành động tương tác, hệ thống tiếp nhận và xử lí thông tin đó rồi đưa ra kết quả. Đây chính là mức độ kiến thức mà kế hoạch bài dạy hướng tới.

Không đồng nhất “tương tác” với việc chỉ nói chuyện bằng giọng nói

Một giá trị khác của bài học là mở rộng khái niệm tương tác. Học sinh được tiếp xúc với bốn hình thức gồm nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm và lựa chọn, qua đó hiểu rằng con người có thể tương tác với hệ thống bằng nhiều cách khác nhau.

Điều này giúp tránh một cách hiểu quá hẹp rằng chỉ khi nói chuyện với một trợ lí ảo thì mới gọi là tương tác với AI. Khi nhập từ khóa hoặc lựa chọn một kết quả trong danh sách, người dùng cũng đang thực hiện một hành động với hệ thống. Trong phạm vi bài học, những hành động đó đều có thể cung cấp thông tin hoặc lựa chọn để hệ thống tiếp nhận và xử lí.

Với học sinh lớp 2, đây là một cách mở rộng nhận thức khá tự nhiên vì các em có thể nhận biết những hành động này thông qua tranh và tình huống giả định mà không cần trực tiếp sử dụng Internet. Nhờ đó, khái niệm tương tác được hình thành thông qua hành động chứ không phải qua một định nghĩa dài.

Thông điệp “suy nghĩ trước khi cung cấp thông tin”

Thông điệp quan trọng được lặp lại ở nhiều điểm trong bài là học sinh cần suy nghĩ trước khi cung cấp thông tin. Sau khi học sinh hiểu rằng những thông tin hoặc lựa chọn trong quá trình tương tác có thể trở thành dữ liệu để hệ thống xử lí, giáo viên chốt rằng khi sử dụng AI, chúng ta cần suy nghĩ trước khi cung cấp thông tin.

Đến cuối bài, thông điệp này được nâng lên thành yêu cầu sử dụng AI có trách nhiệm. Học sinh được hỏi trực tiếp về thông tin riêng tư của bản thân hoặc người khác và được hướng tới nguyên tắc không tùy ý đưa những thông tin đó vào AI.

Việc đặt nội dung an toàn thông tin ngay trong bài học về dữ liệu là hợp lý về mặt sư phạm. Học sinh không chỉ học một kiến thức tách rời mà đồng thời hiểu rằng kiến thức đó liên quan đến hành vi của mình khi sử dụng công nghệ.

Ý nghĩa của bài học đối với năng lực quan sát và giải thích

Bài học yêu cầu học sinh quan sát tranh, nhận biết hành động, phân loại tình huống, sắp xếp chuỗi và giải thích lý do. Đây là một hệ thống nhiệm vụ giúp các em rèn năng lực quan sát và diễn đạt bằng ngôn ngữ của mình. Yêu cầu cần đạt cũng xác định rõ học sinh cần được rèn năng lực quan sát, trao đổi, mô phỏng, phân loại và giải thích thông qua những tình huống gần gũi.

Đặc biệt, thao tác giải thích xuất hiện xuyên suốt chứ không chỉ ở cuối tiết. Học sinh giải thích vì sao nhóm sắp xếp thẻ theo một trình tự, giải thích lựa chọn trong phiếu, xác định thông tin được cung cấp và cuối cùng giải thích tình huống do chính mình xây dựng. Điều này giúp việc học không dừng ở nhận biết mà hướng tới khả năng diễn đạt lại kiến thức bằng cách hiểu của học sinh.

Khi trẻ có thể nói “Bạn Nam đặt câu hỏi cho AI, câu hỏi đó là thông tin bạn cung cấp, sau đó AI xử lí và đưa ra kết quả”, các em đã hình thành được một mô hình nhận thức đơn giản về quá trình tương tác. Mô hình này chính là sản phẩm quan trọng mà tiết học hướng tới.

Tính thực tiễn của bài học

Các tình huống được sử dụng trong bài đều gần với những hành động mà học sinh có thể quan sát trong đời sống số: nói với loa thông minh, hỏi AI, tìm kiếm thông tin, chọn một kết quả. Nhờ vậy, nội dung không bị tách khỏi trải nghiệm công nghệ của trẻ mà giúp các em nhìn những trải nghiệm đó dưới một góc độ mới: khi mình tương tác, mình đang cung cấp thông tin cho hệ thống.

Đặc biệt, bài học không yêu cầu học sinh phải có thiết bị cá nhân hoặc tài khoản riêng. Điều này làm cho nội dung có khả năng triển khai trong lớp học theo nhiều điều kiện khác nhau và giảm sự phụ thuộc vào hạ tầng công nghệ. Học sinh vẫn có thể hiểu bản chất của hoạt động thông qua tranh, thẻ, mô phỏng và tình huống giả định.

Tính thực tiễn còn thể hiện ở việc bài học kết nối kiến thức với hành vi an toàn. Khi trẻ hiểu rằng thông tin mình cung cấp có thể được hệ thống tiếp nhận, việc giáo viên nhắc các em không cung cấp thông tin cá nhân và thông tin riêng tư trở nên có cơ sở hơn, thay vì chỉ là một quy tắc cần học thuộc.

Kết luận

Tiết 5 “Em tương tác với AI – AI nhận được dữ liệu” thuộc Chuyên đề 3 “Con người đang ‘dạy’ AI” là một bài học có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh lớp 2 chuyển từ nhận biết AI sang hiểu bước đầu về mối quan hệ giữa con người, dữ liệu và hệ thống AI. Thông qua những hình thức tương tác gần gũi như nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm và lựa chọn, học sinh được dẫn dắt để nhận ra rằng những thông tin hoặc lựa chọn được cung cấp trong quá trình tương tác có thể trở thành dữ liệu để hệ thống tiếp nhận và xử lí.

Điểm nổi bật của tiết học là kiến thức được hình thành thông qua mô phỏng và tình huống thay vì giảng giải lý thuyết dài. Từ việc quan sát tranh, học sinh nhận biết các hành động tương tác; từ tình huống An hỏi AI, các em phân biệt câu hỏi với kết quả; từ hoạt động sắp xếp thẻ, các em hình thành chuỗi “con người tương tác → dữ liệu được cung cấp → AI xử lí → kết quả”; rồi từ những tình huống luyện tập, các em biết nhận diện tương tác và xác định thông tin được cung cấp.

Hoạt động Vận dụng tiếp tục nâng mức độ nhận thức khi học sinh tự xây dựng một tình huống tương tác với AI và thể hiện được người tương tác, cách tương tác, thông tin được cung cấp và kết quả AI đưa ra. Qua đó, các em không chỉ nhắc lại kiến thức mà phải sử dụng kiến thức để tạo ra một sản phẩm mô phỏng, trình bày và nhận xét sản phẩm của bạn.

Một giá trị đặc biệt của tiết học là nội dung giáo dục an toàn được tích hợp trực tiếp vào kiến thức về dữ liệu. Học sinh được hướng dẫn không sử dụng thông tin thật trong mô phỏng, không cung cấp tên đầy đủ, địa chỉ, số điện thoại, hình ảnh riêng tư hoặc thông tin cá nhân khác, đồng thời được nhắc suy nghĩ trước khi cung cấp thông tin và sử dụng AI có trách nhiệm.

Về đánh giá, giáo viên không cần tổ chức một bài kiểm tra riêng mà có thể dựa vào toàn bộ quá trình học sinh quan sát, trả lời, thảo luận, mô phỏng, hoàn thành phiếu và xây dựng sản phẩm vận dụng. Điều quan trọng là xác định được học sinh có nhận biết các hình thức tương tác với AI, xác định được thông tin hoặc dữ liệu con người cung cấp và mô tả được chuỗi tương tác – dữ liệu – AI xử lí – kết quả hay chưa.

BẤM VÀO ĐÂY TẢI MIỄN PHÍ TIẾT 5

Sau tiết học, điều học sinh cần ghi nhớ không phải là một định nghĩa phức tạp về dữ liệu mà là một cách hiểu đơn giản và có ý nghĩa thực tế: khi con người nói chuyện, đặt câu hỏi, tìm kiếm hoặc lựa chọn khi làm việc với AI, những thông tin và lựa chọn đó có thể được hệ thống tiếp nhận và xử lí. Vì vậy, trước khi tương tác với AI, mỗi học sinh cần biết suy nghĩ về thông tin mình cung cấp, giữ gìn thông tin riêng tư và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.